Een (zelf)kritische blik als belangrijk gereedschap

Jeffrey ClemensWaarom religiewetenschappen? Dat kan ik niet voor jou beantwoorden. Zie het als een zoektocht waarvan je niet weet waar het zal eindigen. Eén ding is zeker: je zal er iets van leren, omdat het je vraagt eerlijk en kritisch te zijn, naar anderen maar vooral naar jezelf. Aandacht binnen de opleiding gaat in elk geval uit naar de opvattingen en overtuigingen van diverse denkers, stromingen met of zonder religieuze achtergrond. Daarbij wordt er nauw gekeken wat de uitwerking ervan is voor zowel het collectief als het individu. Hierbij is zelfreflectie van belang, want we dragen ongeacht waar ze in gegrond zijn, allemaal opvattingen met ons mee. De verantwoording en kritische blik op je persoonlijke observatie is daarmee het belangrijkste gereedschap waarmee je uiteindelijk als religiewetenschapper je weg zult vinden.

Religie is een raar fenomeen en dit komt mede doordat de mens een vreemd maar wonderbaarlijk wezen is. Het is een wezen dat betekenis zoekt en creëert in de abstracte ervaring dat we leven noemen. Zo maken we ook de wereld verstaanbaar doormiddel van verhalen die we onszelf vertellen en iedereen maakt zich daar schuldig aan. Dit zijn de levensverhalen die je hoort en vertelt, het zijn de verhalen van de mensen die dicht bij je staan of ver van je af, dit zijn de nieuwsverhalen die aanneemt of misschien wel bevraagt en natuurlijk de literatuur die je leest, fictioneel of niet. Allemaal zijn dit middelen om onze realiteit te coderen in een betekenisvol geheel.

Zo ben ik persoonlijk geraakt door het inzicht dat ik tijdens de studie opdeed over de maakbaarheid van perceptie. Hoe kleuren we het leven met onze perceptie en wat zijn daarin de mogelijkheden? De psycholoog en filosoof William James (1842 – 1910), die wij behandelen in de module wetenschapsfilosofie van de religie, bekijkt dit vraagstuk een psychologisch-filosofische bril. In zijn betoog tegen het determinisme stuit hij op de waarde van vrije-wil. Ook al bestaat er, zegt hij, volgens de exacte wetenschappen niet zoiets als vrije-wil, toch is de idee over een vrije wil te beschikken van groot belang voor de mens. Alleen al het idee van vrije-wil verandert ons gedrag dermate ten aanzien van verantwoordelijkheid die we hanteren en de betekenis die ons handelen krijgt. Het idee heeft dus een uitwerking in de praktijk. Ik kan mij ook voorstellen dat het zo werkt ten aanzien van de vraag of het universum goed, slecht of wellicht onverschillig is. Werkt het tegen je of met je samen? De beantwoording van deze vraag heeft een definitieve uitwerking op hoe wij de wereld zien en leven, ongeacht of het antwoord waar is of niet. Keuze toont zich daarmee als acteur van significantie. Perceptie is om deze reden van groot belang, omdat het onder de juiste omstandigheden zich als een waardevol middel kan dienen.

;